شهید حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدجواد باهنر

حوزه تخصصی:

اندیشمند انقلاب اسلامی

شهید محمدجواد باهنر در سال 1312ش برابر با 1352 هـ . ق در خانواده ای متدین، در محله­ای معروف به «محله­ی شهر» از محله­ های بسیار قدیمی و مخروبه کرمان به­ دنیا آمد. پدرش علی­ اصغر، مرد متقی و وارسته­ ای بود و به ­همین دلیل مردم، به ایشان که فقط سواد قرآنی داشت، لقب شیخ علی ­اصغر داده بودند. علی­ اصغر پیشه­وری ساده بود و تنها از طریق مغازه­ای کوچک به امرار معاش خود و خانواده می­ پرداخت.
محمدجواد تحصیلات خود را از پنج سالگی با رفتن به مکتب­ خانه آغاز کرد. او در یازده سالگی به مدرسه­ علمیه­ معصومیه­ کرمان رفت و به تحصیل علوم اسلامی پرداخت. محمدجواد هم­زمان با تحصیلات حوزوی، تحصیلات جدید را در مقاطع ابتدایی و متوسطه به­ صورت متفرقه ادامه داد و در سال 1332 دیپلم گرفت. وی در اوایل مهر 1332 به قم رفت و در مدرسه­ فیضیه سکونت گزید. و در همان سال دوران سطح را در محضر حضرات آیات سید محمدباقر سلطانی طباطبایی و میرزا محمدعلی مجاهدی به اتمام رساند و دوره ­خارج فقه و اصول در محضر آیات عظام سید حسین بروجردی، امام خمینی و علامه سید محمدحسین طباطبایی آغاز کرد.
باهنر هم­زمان با دروس حوزوی، تحصیلات خود را در دانشگاه نیز ادامه داد و در سال 1337 در رشته الهیات لیسانس گرفت. سپس تحصیلاتش را در مقطع کارشناسی ارشد علوم تربیتی و پی گرفت و موفق به اخذ دکترای الهیات از دانشگاه تهران شد.
محمدجواد باهنر در کنار تحصیلات حوزوی و دانشگاهی، به فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و علمی و سیاسی اهتمام ویژه داشت. سیری در عقاید و اخلاق اسلامی، انسان و خودسازی، درس‌هایی از اسلام برای نوجوانان، فرهنگ انقلاب اسلامی، گذرگاه­ های الحاد، مواضع ما در ولایت و رهبری، اصول دین و احکام برای خانواده، آثاری هستند که از دکتر باهنر به­ جای مانده است.
پس از ارتحال آیت ­الله بروجردی، نظام پهلوی به­ فکر انتقال مرجعیت به نجف و بایکوت کردن مخالفان مذهبی داخل کشور افتاد. عده­ای از روحانیون که وضعیت موجود را بر نمی­ تابیدند، خواهان اتخاذ روش­های جدید برای مقابله شدند. به­ همین منظور عده­ای از آنان و از جمله شهید باهنر نشریه­ «مکتب تشیع» را تاسیس کردند. بنیان­گذاران این نشریه بر آن بودند که از آن، به­ عنوان شبکه ­ای برای جذب انسان­های هدفمند، ترویج اندیشه­ مترقی اسلام اندیشه­ های سیاسی امام­ خمینی در سراسر کشور استفاده کنند. نخستین شماره­ این نشریه، در اردیبهشت 1338 منتشر شد و شهید باهنر در اداره­ نشریه نقش اول را داشت و عمده مسؤولیت‏ های فرهنگی و بررسی مقالات رسیده به عهده وی بود.
البته حوزه­ فعالیت فرهنگی شهیدباهنر فقط منحصر به «مکتب تشیع» نبود، بلکه وی علاوه ­بر مکتب تشیع، در نشریات «مکتب اسلام»، «سالنامه­ ی مکتب جعفری» و نشریه­ مربوط به دفتر نشر فرهنگ نیز مقاله می­ نوشت.
از جمله گروه­ هایی که پس از شروع نهضت امام­ خمینی در سال 1342 تشکیل شد، جمعیت موتلفه اسلامی بود. دکتر باهنر هرچند به­ طور رسمی وارد شورای روحانیت نشد، اما نقش مهمی در رهبری هیأت­ های مؤتلفه به­ عهده داشت. تلاش برای تدوین اساسنامه جمعیت مؤتلفه، آموزش عقیدتی نیروها، تهیه­ جزوات داخلی و سازماندهی جلسات، بخشی از همکاری­ های دکترباهنر با موتلفه بود.
پس از فاجعه­ مدرسه­ فیضیه و کشته و زخمی شدن ده­ها نفر، فضای خفقان، ارعاب و سانسور در کشور حکم فرما شد. امام با اعلام اینکه «شاه­ دوستی، غارتگری، هتک اسلام و تجاوز به حقوق مسلمانان است» راه مخالفت با رژیم را همچنان بازگذاشت. بدین منظور از وعاظ و سخن­رانان خواست با فرارسیدن ایام عزاداری محرم، از منابر خود برای روشن کردن ملت و نشان دادن ماهیت رژیم حاکم استفاده کنند. بدین ترتیب شهیدباهنر که برای تبلیغ به همدان رفته بود به افشاگری علیه رژیم پرداخت. او در هفتم محرم 1342ش، پس از یک سخنرانی پرشور دستگیر شد، اما به ­دلیل هجوم و فشار مردم آزاد شد ولی رژیم او را از همدان اخراج کرد.
پس از دستگیری سران مؤتلفه در جریان مبارزات، شهید باهنر با همکاری آقایان محمدعلی رجایی، سید محمد حسینی بهشتی و علی اکبر هاشمی رفسنجانی بنیادی، با عنوان «تعاون و رفاه اسلامی» تشکیل داد. این بنیاد در ظاهر کارهای امدادی و احداث مدارس و تشکیل قرض­الحسنه­ ها را به­ عهده داشت، ولی در واقع مرکزی برای مبارزات سیاسی و فرهنگی علیه رژیم بود. بیشتر کارهای فرهنگی بنیاد به­ عهده باهنر و رجایی بود.
شهیدباهنر در سال 1344 در آموزش و پرورش استخدام شد و در زمینه­ تدوین کتاب­های دینی آغاز به فعالیت کرد. وی معتقد بود که اگر در دوران مبارزات انقلابی، خدمت ناچیزی به انقلاب اسلامی کرده باشد، آن نوشتن کتاب­های تعلیمات دینی است.
پس از گسترش اعتراضات و به­ ویژه کشانده شدن آن به مراکز اقتصادی رژیم و فراگیر شدن اعتصابات در میان کارمندان و در نتیجه یأس و ناامیدی در میان وابستگان به حکومت، امیدواری به پیروزی در بین انقلابیون افزایش پیدا کرد. بدین ترتیب، امام با مشاوره­ افراد سیاسی و مذهبی تصمیم گرفت شواریی مرکب از افراد برجسته به نام «شورای انقلاب» تشکیل دهد. فعالیت­های انقلابی شهیدباهنر در طول دوران نهضت امام، سبب شد تا امام ایشان را به­ همراه شهید سید محمدحسین بهشتی، شهید مرتضی مطهری، آیت­ الله سیدعلی خامنه­ ای و آیت الله علی اکبر رفسنجانی به­ عنوان اعضای شورای انقلاب معین کند.
از مهمترین کارهای نیروهای پیرو امام، در بدو پیروزی انقلاب اسلامی، تاسیس و راه ­اندازی حزب جمهوری ­اسلامی بود. به اعتقاد باهنر در آن روزهای حساس و سرنوشت­ ساز انقلاب، در برابر آن همه حزب سیاسی منحرف، وجود یک تشکل اسلامی که با پیروی از راه امام بتواند، از ارزش­های حقیقی دفاع کند، ضروری بود. به همین دلیل وی همراه 4 تن از روحانیان برجسته­ انقلاب، شهیدبهشتی، اکبرهاشمی رفسنجانی، سیدعلی خامنه ­ای و موسوی اردبیلی با صلاحدید امام خمینی، موجودیت حزب را در 29 بهمن 1357 اعلام کرد. و شهیدبهشتی به عنوان اولین دبیرکل حزب انتخاب شد. پس از شهادت بهشتی در تیر سال 1360، شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی به اتفاق آراء دکترباهنر را به­ سمت دبیرکلی حزب انتخاب کرد. باهنر در طول فعالیتش در حزب، به ­عنوان نماینده­ مردم کرمان در مجلس خبرگان قانون اساسی، سپس نمانیده­ مردم تهران در دوره­ اول مجلس شواری اسلامی نماینده­ شورای انقلاب در وزارت آموزش و پرورش نیز فعالیت داشت.
در تاریخ سال 1359 محمدعلی رجایی به ­عنوان نخست­ وزیر دولت بنی ­صدر، دکتر باهنر را که نمایندگی مردم تهران را در مجلس شورای اسلامی داشت، به­ عنوان وزیر آموزش و پرورش به مجلس معرفی کرد. باهنر به­ عنوان وزیر آموزش و پرورش معتقد بود که آموزش و پرورش مهم­ترین نهادی است که در نظام جمهوری اسلامی باید به آن پرداخت. به­ همین دلیل حساسیت ویژه ای در اسلامی کردن محیط ­های دانش آموزی گزینش معلمان داشت. باهنر شاخصه­ اسلامی بودن را حرکت در خط امام بیان می­ کرد.
پس از برکناری بنی ­صدر و انتخاب محمدعلی رجایی به ­عنوان رئیس ­جمهور، مهم­ترین کار در آن شرایط حساس انتخاب نخست­ وزیر بود. رجایی، دکتر باهنر را در 13 مرداد 1360 به مجلس معرفی کرد. بدین ترتیب باهنر به ­عنوان دومین نخست­ وزیر انتخاب شد. عمر کابینه­ باهنر 12 روز بود. این کابینه فقط توانست یک جلسه­ کاری برگزار کند و موفق به آغاز مدیریت اجرایی نشد. زیرا دکتر محمدجواد باهنر، نخست­وزیر در 8 شهریور 1360 هنگامی­ که در یکی از کمیسیون­ ها و جلسات شورای امنیت ملی شرکت کرده بود در اثر انفجار بمب، به­ همراه محمدعلی رجایی رئیس­ جمهور به­ درجه­ رفیع شهادت رسید.

دسترسی سریع